Ўзбекистон стратегик корхоналар хусусийлаштирилгандан кейин давлат назоратини сақловчи “олтин акция”га ўхшаш механизмни қайтармоқда

Pinkod аввалроқ ёзганидек, Ўзбекистонда 2026 йил давомида умумий қиймати қарийб 100 трлн сўм бўлган давлат активлари ва ер участкалари савдога чиқарилади.

Президентнинг ПФ–177-сон фармонига кўра, йирик ва стратегик аҳамиятга эга корхоналар хусусийлаштирилганда давлатнинг вақтинчалик махсус иштирок этиш ҳуқуқи сақлаб қолиниши мумкин. Мазмунан бу халқаро амалиётдаги “олтин акция” моделига яқин.

Махсус ҳуқуқ миллий хавфсизлик, иқтисодий барқарорлик ва жамоат манфаатларини ҳимоя қилиш мақсадида жорий этилади. Харидор давлатда бундай ваколат сақланиб қолиши ҳақида хусусийлаштириш бошланишидан олдин хабардор қилиниши керак.

Корхона сотилгандан кейин махсус иштирок этиш ҳуқуқи президентнинг алоҳида қарори билан жорий этилади. Уни бекор қилиш учун ҳам президентнинг махсус қарори талаб этилади.

Бироқ фармонда давлатнинг махсус ҳуқуқи айнан қандай ваколатларни қамраб олиши ва қайси корхоналарда қўлланиши кўрсатилмаган. Бу масалалар ҳар бир стратегик корхона бўйича алоҳида белгиланиши кутилмоқда.

“Олтин акция” Ўзбекистон учун янги механизм эмас. У 2007 йилда хусусийлаштирилаётган стратегик акциядорлик жамиятларини бошқаришда давлат иштирокини сақлаш учун жорий қилинган.

Аввалги “олтин акция” қандай ишлаган?

Ўзбекистонда “олтин акция” 2007 йилда хусусийлаштирилаётган стратегик акциядорлик жамиятларида давлат манфаатини сақлаш учун жорий қилинган. У давлат улуши мавжуд бўлмаган ёки 25 фоиздан ошмаган компанияларда қўлланиши мумкин эди.

“Олтин акция”нинг ўзи қийматга эга бўлмаган. Уни сотиш, бошқа шахсга ўтказиш ёки гаровга қўйиш мумкин эмас, устав капитали ва дивидендларни ҳисоблашда ҳам инобатга олинмаган.

Давлат корхонанинг кузатув кенгашига ўз вакилини киритган. У қуйидаги қарорларга вето қўйиш ҳуқуқига эга бўлган:

• корхона уставини ўзгартириш;
• устав капитали миқдорини ўзгартириш;
• асосий фаолият йўналишини алмаштириш;
• йирик ва аффилланган шахслар билан битимлар тузиш;
• бошқа ташкилотларда иштирок этиш;
• корхонани қайта ташкил этиш ёки тугатиш.

Давлат вакили қатнашмаган ҳолда қабул қилинган ёки у вето қўйган қарорлар ижро этилмаган. Бу тартиб Вазирлар Маҳкамасининг 2007 йилдаги 151-сон қарорида белгиланган эди.

Нега бекор қилинган эди?

“Олтин акция” 2022 йилда О‘РҚ–760-сон қонун билан акциядорлик жамиятлари тўғрисидаги қонунчиликдан чиқариб ташланган.

Ўшанда Давлат активларини бошқариш агентлиги бу ҳуқуқдан сўнгги ўн йил давомида амалда фойдаланилмаганини маълум қилган. Бироқ механизмнинг қонунчиликда сақланиб қолиши ҳам инвесторларнинг хусусийлаштирилаётган корхоналарга қизиқишини пасайтириши ва бошқа акциядорларнинг корпоратив қарорлардаги ҳуқуқларини чеклаши қайд этилган.

Европа тикланиш ва тараққиёт банки ҳам мазкур механизмни бекор қилишни тавсия қилган. Давлат активларини бошқариш агентлиги унинг бекор қилиниши давлат ва хусусий акциядорларни тенг ҳуқуқли қилиши ҳамда инвестиция муҳитини яхшилашини билдирган эди.