Ўзбекистон давлат қарзи 2027 йилда ЯИМнинг 27,2 фоизигача камаяди — ХВЖ
Халқаро валюта жамғармаси Ўзбекистонда давлат қарзи ва бюджет тақчиллиги қисқаришда давом этишини прогноз қилмоқда. Бироқ ХВЖ давлат корхоналари, банклар ва давлат-хусусий шериклик лойиҳалари билан боғлиқ шартли мажбуриятлар, шунингдек, бюджетнинг олтин нархларига қарамлиги фискал хатарларни сақлаб қолаётганини таъкидлади.
ХВЖнинг Ўзбекистон иқтисодиёти бўйича 2026 йилги баҳолашига кўра, мамлакат давлат қарзининг ялпи ички маҳсулотга нисбати келгуси йилларда пасайишда давом этади.
Ўзбекистон давлат қарзи 2024 йилда ЯИМнинг 30,9 фоизини ташкил этган бўлса, 2025 йилда 28,6 фоизгача камайди.
Жамғарма прогнозига кўра, давлат қарзи 2026 йилда ЯИМнинг 28,2 фоизига, 2027 йилда эса 27,2 фоизига тушади.
Қарзнинг ЯИМга нисбатан қисқариши иқтисодиёт ҳажми давлат қарзига қараганда тезроқ ўсаётганини англатади. Яъни қарзнинг номинал миқдори ошиши мумкин бўлса-да, мамлакат иқтисодиётига нисбатан қарз юки пасаяди.
Шу билан бирга, ХВЖ фақат расмий давлат қарзини эмас, давлат корхоналари, давлат банклари ҳамда давлат-хусусий шериклик лойиҳалари орқали шаклланиши мумкин бўлган шартли мажбуриятларни ҳам ҳисобга олиш зарурлигини таъкидламоқда.
Агар давлат корхонаси, банк ёки йирик инфратузилма лойиҳаси молиявий қийинчиликка учраса, унинг қарзлари ва бошқа мажбуриятларини давлат бюджети ҳисобидан қоплаш зарурати юзага келиши мумкин.
Шу сабабли жамғарма бундай фискал хатарларни мунтазам баҳолаш, очиқ эълон қилиш ва бюджет режалаштириш жараёнида ҳисобга олишни тавсия қилган.
Умумий ташқи қарз ҳам камайиши кутилмоқда
ХВЖ ҳисоб-китобларига кўра, Ўзбекистоннинг умумий ташқи қарзи 2025 йилда ЯИМнинг 54,2 фоизини ташкил этган.
2026 йилда бу кўрсаткич 51,8 фоизгача, 2027 йилда эса 49,5 фоизгача камайиши прогноз қилинмоқда.
Умумий ташқи қарз давлат ва хусусий секторнинг хорижий кредиторлар олдидаги мажбуриятларини ўз ичига олади. Шу сабабли уни фақат давлат қарзи билан тенглаштириш тўғри эмас.
Ташқи қарзнинг ЯИМга нисбатан камайиши ижобий ҳолат бўлса-да, ХВЖ қарзнинг валюта таркиби, тўлов муддатлари ва қарздор ташкилотларнинг молиявий барқарорлиги ҳам муҳимлигини қайд этмоқда.
Даромади асосан сўмда шаклланадиган, аммо қарзи хорижий валютада бўлган корхоналар миллий валюта қадрсизланган тақдирда қўшимча босимга дуч келиши мумкин. Чунки валютадаги қарзни тўлаш учун кўпроқ сўм талаб этилади.
Бюджет тақчиллиги 1,5 фоизгача қисқаради
Ўзбекистоннинг консолидациялашган бюджет тақчиллиги ҳам сўнгги йилларда қисқариб бормоқда.
2023 йилда бюджет тақчиллиги ЯИМнинг 4,6 фоизини ташкил этган бўлса, 2024 йилда 3 фоизгача, 2025 йилда эса 2,1 фоизгача пасайди.
ХВЖ 2026 йилда консолидациялашган бюджет тақчиллиги ЯИМнинг 1,5 фоизигача қисқаришини кутмоқда. 2027 йилда эса тақчиллик яна 2 фоизгача кенгайиши мумкин.
Прогнозга кўра, 2026 йилда консолидациялашган бюджет даромадлари ЯИМнинг 28,2 фоизини, харажатлар эса 29,7 фоизини ташкил этади.
Бюджет ҳолатининг яхшиланишига юқори иқтисодий ўсиш, солиқ тушумларининг кўпайиши ва жаҳон бозоридаги юқори олтин нархлари ёрдам берган.
Бироқ ХВЖ давлат харажатларининг олтин ва бошқа минерал ресурслардан олинадиган ўзгарувчан даромадларга ҳаддан ташқари боғланиб қолишидан огоҳлантирмоқда.
Олтин нархи юқори бўлган даврда бюджетга қўшимча даромад тушади ва давлат харажатларини кўпайтириш имконияти пайдо бўлади. Аммо жаҳон бозорида олтин нархи пасайса, аввал оширилган харажатларни молиялаштириш қийинлашиши мумкин.
Минерал даромадларсиз тақчиллик учун чегара таклиф қилинди
ХВЖ бюджет сиёсатини хомашё нархларидаги ўзгаришлардан ҳимоя қилиш учун қўшимча фискал мезон жорий этишни тавсия қилмоқда.
Жамғарма минерал ресурслардан олинадиган даромадлар ҳисобга олинмаган бирламчи бюджет тақчиллиги учун юқори чегара белгилаш мумкинлигини қайд этди.
Бундай қоида олтин нархи ва минерал даромадлар ошган даврда давлат харажатларининг кескин кўпайиб кетишини чеклаши мумкин.
Шунингдек, олтин нархлари пасайган даврда бюджетни кескин қисқартириш заруратини камайтириб, давлат харажатларининг барқарорлигини таъминлашга ёрдам беради.
