ОКМК ва “арвоҳ” компаниялар: шубҳали офшор фирмалар қандай қилиб 200 млн долларлик тендерларни ютиб олди?

Ўзбекистон иқтисодиётининг "тож дурдонаси" саналган Олмалиқ кон-металлургия комбинати (ОКМК) атрофида йирик халқаро можаро кузатилмоқда. OCCRP (Organized Crime and Corruption Reporting Project) журналистик суриштируви асосида Сингапурдан Буюк Британия ва Грузиягача чўзилган мураккаб ва шубҳали схема мавжудлигини фош этганини даъво қилмоқда.

Суриштирув марказида Буюк Британияда рўйхатдан ўтган икки компания — Lemixton Solutions Ltd ва Golders Business Ltd турибди. Расмий ҳужжатларга кўра, ушбу фирмалар сўнгги уч йил давомида ОКМКнинг “ишончли ҳамкори”га айланган. Аммо бу ҳамкорлик бир қатор жиддий саволларни келтириб чиқармоқда.

Энг эътиборга молик жиҳат шундаки, мазкур компанияларнинг тоғ-кон саноатида ҳеч қандай тажрибаси, фаолият тарихи ёки муваффақиятли лойиҳалари мавжуд эмас. Бундан ҳам қизиғи, 2021 йилдан буён ҳар икки компания Буюк Британиянинг расмий реэстри — Companies Ҳоусеъга ўзини “дормант”, яъни фаолиятсиз компания сифатида ҳисобот қилиб келган.

Британия қонунчилигига кўра, “dormant” мақомидаги компания тижорат фаолияти билан шуғулланиши, шартномалар тузиши ёки молиявий операцияларни амалга ошириши қатъиян ман этилади. Шунга қарамай, айнан шу “фаолиятсиз” деб эълон қилинган даврда Lemixton Solutions ОКМКдан 22,5 миллион доллар, Golders Business эса 13 миллион долларлик тендерларни қўлга киритган. Бундан ташқари, бу фирмалар Ўзбекистонга юзлаб юк жўнатмаларини амалга оширгани ҳам қайд этилади.

2025 йил охиригача Lemixton’нинг эгаси сифатида 71 ёшли британиялик бухгалтер Венди Мери Энн Конрой кўрсатилган эди. Марказий Осиё билан ҳеч қандай алоқаси бўлмаган бу аёл қандай қилиб Ўзбекистоннинг кончилик гиганти билан шартнома тузиши мумкин?

Журналистлар қўнғироғи ва шошилинч “тозалаш” амалиёти

OCCRP ва Finance Uncovered журналистлари шубҳали битимлар юзасидан компанияларга расмий сўров юборганидан сўнг, Буюк Британиянинг компаниялар реэстри — Companies House’да ғалати ва шошилинч ўзгаришлар бошланди. Компаниялар эгалиги қисқа вақт ичида бир неча бор алмаштирилди, ҳужжатлар эса орқа сана билан қайта расмийлаштирилди.

Воқеалар ривожи қуйидагича кечган:

• 2 декабрь — журналистлар мурожаатидан сўнг, компания эгаси сифатида кўрсатилган Венди Конрой рўйхатдан чиқарилди.
• 5 декабрь — янги ҳужжатларда фирма эгаси сифатида Григорий Хван (61 ёш) пайдо бўлди. Қизиғи шундаки, ҳужжатларга кўра у гўёки 2018 йилдан буён компания эгаси бўлиб келган, яъни маълумотлар орқа сана билан “тузатилди”.
• Январь ойининг бошида — Хван ҳам тўсатдан рўйхатдан ўчирилди. Унинг ўрнига Колумбия фуқароси Фелипе Гуэрреро киритилди. У ҳам худди аввалгилар каби 2018 йилдан бери компания эгаси сифатида кўрсатилди.

Халқаро экспертлар бу кетма-кетликни “ҳақиқий бенефициар эгаларни яширишга қаратилган қўпол ва шошма-шошарлик билан амалга оширилган уриниш” дея баҳоламоқда.

Бу исмлар ортида кимлар турибди?

Григорий Хван — Ўзбекистон Стол тенниси федерациясининг собиқ вице-президенти. У Тошкент вилоятида отаси номи билан аталган машҳур стол тенниси клубига эгалик қилади. 

Фелипе Гуэрреро эса тоғ-кон саноатида мутлақо номаълум шахс. Унинг номи асосан Жанубий Кореяда автомобиль савдоси ва гўзаллик маҳсулотлари билан шуғулланган кичик фирмалар ҳужжатларида учрайди. Кончилик ёки йирик саноат лойиҳалари билан боғлиқ ҳеч қандай из топилмаган. Аммо кейинчалик бу шахс бошқа давлат орқали боғланган кейинги схемага алоқадор эканлиги маълум бўлди. 

Имзолар сохталаштирилган бўлиши мумкин

Можаронинг энг хавотирли жиҳати — ОКМК билан тузилган давлат шартномаларида имзолар сохталаштирилган бўлиши эҳтимоли мавжуд эканидир.

• Lemixton Solutions ва ОКМК ўртасидаги 6,2 миллион долларлик шартномаларда Венди Конрой номидан имзо қўйилган.
• Golders Business билан тузилган битимларда эса британиялик Руаири Лафлин-Макканн имзоси акс этган.

Бироқ Лафлин-Макканн журналистлар билан суҳбатда бу шартномаларни “қатъиян имзоламаганини”, шунингдек, сўнгги беш йил давомида ушбу компания билан ҳеч қандай алоқаси бўлмаганини маълум қилди.

“Бу шартномалар менинг иштирокимсиз тузилган, имзоларим эса сохталаштирилган. Мен бу ҳолат юзасидан Лондон политсияси ҳамда Жиддий фирибгарликлар бўйича офисга (CFO) расман мурожаат қилдим”, — дейди Лафлин-Макканн.

Агар ушбу даъволар тасдиқланса, гап энди фақат давлат харидларидаги молиявий қоидабузарлик ҳақида эмас, балки халқаро миқёсдаги жиноий иш ҳақида кетиши мумкин.

Грузия ва Сингапурдаги схемалар

OCCRP маълумотларига кўра, шубҳали схема фақат Буюк Британия билан чекланиб қолмаган. Аксинча, у халқаро миқёсдаги мураккаб “ўргимчак тўри”ни эслатади. Турли мамлакатларда рўйхатдан ўтган компаниялар ОКМК тендерларида гўёки бир-бирига рақобатчи сифатида қатнашган, аммо ҳужжатлар уларнинг аслида битта марказдан бошқарилган бўлиши мумкинлигини кўрсатади.

Грузия йўналиши

Грузияда рўйхатдан ўтган LOSBP ва Prof Engineering компаниялари ОКМКдан жами 68 миллион долларлик тендерларни қўлга киритган. Энг эътиборга молик жиҳати шундаки, бу фирмалар кейинчалик Полина Останова исмли аёл томонидан бор-йўғи 350 долларга сотиб олинган.

Останова — тиббий туризм соҳасида фаолият юритган шахс бўлиб, саноат ёки тоғ-ƒ лойиҳалари билан боғлиқ ҳеч қандай тажрибага эга эмас. Энг қизиғи, компаниялар айнан сотиб олинган пайтда аллақачон миллионлаб долларлик давлат шартномаларига эга бўлган.

Сингапур йўналиши

Сингапурда рўйхатдан ўтган яна учта компания — Polisteel, Ventopro ва Mek Industrial — ОКМК билан жами 102,9 миллион долларлик шартномалар тузган.

Суриштирув ҳужжатларига кўра, бу фирмалар Багама оролларида жойлашган оффшор компания орқали яна ўша Григорий Хван билан боғланган. Яъни, турли юрисдикцияларда жойлашган компаниялар ортида битта манфаатлар гуруҳи бўлиши эҳтимоли кучаймоқда.

Бу занжир шу билан тугамайди. Қўшимча ҳужжатлар шуни кўрсатадики, Хваннинг ўғли Алексей Хван айнан шу Багама оффшор компанияси номидан Ню-Ёрк шаҳрида 4,4 миллион долларлик квартира сотиб олган.

Нега бу Ўзбекистон учун хавфли?

Олмалиқ кон-металлургия комбинати (ОКМК) оддий саноат корхонаси эмас. У Ўзбекистон давлат бюджети солиқ тушумларининг қарийб 9 фоизини таъминлайди. Президент Шавкат Мирзиёев ушбу стратегик гигантни келажакда халқаро фонд бозорига (IPO) олиб чиқиш режаларини эълон қилган.

Халқаро экспертлар бу фонъда юзага чиқаётган фактларни ўта хавфли сигнал сифатида баҳоламоқда. Жумладан, Transparency International ташкилоти вакили Бен Ковдок шундай дейди:

“Давлатнинг стратегик буюртмаларини тажрибасиз, эгалари яширилган ва ҳужжатлари сохталаштирилган компанияларга топшириш — бу оддий коррупция эмас. Бу давлат активларини тизимли равишда талон-тарож қилиш схемаси бўлиши мумкин. Агар бу жараён тўхтатилмаса, хорижий инвесторлар Ўзбекистон бозорига бўлган ишончини йўқотади”.

OCCRP таъкидлашича, ОКМК раҳбарияти мазкур жиддий айбловлар ва келтирилган далиллар юзасидан ҳозирча ҳеч қандай расмий изоҳ бермаган.