Швейцарияда Гулнора Каримованинг суди бошланмоқда — нималар маълум?

27-апрель куни Швейцария Федерал жиноят судида халқаро коррупсия иши бўйича узоқ вақтдан бери кутилаётган жиноий суд жараёни бошланади. Ишнинг марказида Ўзбекистон биринчи президентининг тўнғич қизи Гулнора Каримова турибди. Бунга Швейцария банклари ҳам жалб қилинган. Салкам йигирма йил давом этган ушбу жараён ноодатий тергов ҳаракатлари ва шунингдек, ноаниқ натижалари билан ёдда қолади.

Каримова иши ўзи нима ҳақида?

Воқеалар тарихи қарийб йигирма йил олдинга бориб тақалади. Унинг марказида Ўзбекистон собиқ президентининг қизи Гулнора Каримова турибди. Бош прокуратура (OAG) маълумотларига кўра, у Ўзбекистон бозорига киришни хоҳловчи телекоммуникация компанияларидан пора ундирадиган кенг кўламли тармоқ — «Офис» деб аталувчи тузилмани яратганликда гумон қилинмоқда. Ушбу тармоқ кўп йиллар давомида фаолият юритган деб тахмин қилинади.

2012 йилда Бош прокуратура (OAG) Каримова ва унинг бизнес ҳамкорига нисбатан жиноий иш қўзғатди. Улар коррупция, жиноий ташкилотда иштирок этиш ва пул ювишда айбланмоқда.

2015 йилда Женевадаги "Lombard Odier" хусусий банкининг собиқ ходими терговга тортилди. У 2008 ва 2012 йиллар оралиғида «Офис»га алоқадор шахслар учун банк ҳисобларини очиш ва бошқаришда, шу орқали маблағларнинг келиб чиқишини яширишга имкон яратганликда айбланмоқда.

"Lombard Odier" бевосита пул ювиш ҳаракатларида айбланмаяпти. Хусусий банкка нисбатан асосий масала шундаки, у ўзининг собиқ ходими томонидан содир этилган деб тахмин қилинаётган хатти-ҳаракатларнинг олдини олиш учун барча зарурий ташкилий чораларни кўрганми ёки йўқми. Бу ҳолат корпоратив жиноий жавобгарликнинг ҳуқуқий тушунчасига киради. Швейцариянинг бир қатор банклари, жумладан Banque Pictet & Cie, Credit Suisse ва Bank J. Safra Sarasin аллақачон шу асосда санкцияларга тортилган. Банкнинг ўзи 2012 йилда Швейцария пул ювиш тўғрисидаги хабар бериш идорасига (MROS) бу иш ҳақида ихтиёрий равишда хабар берган ва суд жараёни давомида расмийлар билан тўлиқ ҳамкорлик қилган.

Нима учун бу иш шунча узоқ давом этмоқда?

Жиноят иши ўзининг фактик мураккаблигидан ташқари, фавқулодда узоқ муддат давом этганлиги билан ҳам эътиборга молик. Эълон қилинган асосий эпизодлар 2008 йилга тааллуқлидир.

Швейцария жиноий одил судлови тарихида биринчи марта Федерал жиноят суди тингловларни ўтказиш учун хорижга сафар қилди.

Хусусан, 2026 йил бошида суд ҳайъати Г. Каримовани сўроқ қилиш мақсадида Тошкент шаҳрига ташриф буюрди, дея ёзади Finews нашри.

Йиллар давомида ишнинг икки мустақил йўналиши турли прокурорлар томонидан алоҳида юритилган. Фақатгина 2025 йилнинг май ойига келиб, яъни тергов бошланганидан ўн йилдан зиёд вақт ўтгач Федерал жиноят суди Бош прокуратура эътирозларига қарамай, мазкур ишларнинг фактик асоси ягоналигини инобатга олган ҳолда, уларни битта суд юритувига бирлаштириш тўғрисида қарор қабул қилди.

Жараён одатдаги суд тартибидан қандай фарқ қилади?

Кечикишлардан ташқари, суд жараёни силлиқ кечмади. Каримова ва унинг бизнес ҳамкорига нисбатан жиноий ташкилотда иштирок этиш айблови тергов бошланганидан қарийб ўн йил ўтибгина қўшилди.

Каримова 2014 йилдан бери Ўзбекистонда қамоқда сақланмоқда. Унинг ҳибсда сақланиш шароитлари ушбу ишнинг ўзидан ҳам ташқарига чиқувчи хавотирларни келтириб чиқармоқда. БМТнинг инсон ҳуқуқлари бўйича ишчи гуруҳи унинг ҳибсга олинишини ўзбошимчалик деб баҳолади ва халқаро процессуал стандартларнинг бир қатор бузилишларини аниқлади. Шу сабабли, ҳуқуқшунос экспертлар бу ҳолат Швейцариядаги суд жараёнида далилларни баҳолаш ва қабул қилишга қандай таъсир кўрсатиши мумкинлигини муҳокама қилмоқда.

Асосий судланувчиларнинг Беллинцонадаги судга умуман келиш-келмаслиги ҳозирча ноаниқ.

Қамоқда бўлганлиги сабабли Каримованинг судда шахсан иштирок этиши даргумон. Унинг шеригининг қаердалиги эса номаълум. Бу суд олдига фундаментал процессуал масалаларни қўяди — масалан, суд мажлисини сиртдан (айбланувчилар иштирокисиз) ўтказиш мумкинми ёки ишнинг айрим қисмлари яна ажратилиши керакми.

Нима учун бу иш судга оширилмоқда?

Швейцария юриспруденциясида бундай тоифадаги иқтисодий ва коррупсион жиноятлар аксарият ҳолларда очиқ суд муҳокамасига қадар етиб бормайди. Одатда, далиллар етарли бўлганда ҳолат Бош прокуратура томонидан чиқариладиган жазо буйруқлари ёрдамида тезкор ҳал этилади.

Бироқ, мазкур ҳолатда далиллар ва ҳуқуқий тартиб-қоидалар атрофида қатор эътирозлар мавжудлиги сабабли, Бош прокуратура ишни очиқ судга тақдим этишга қарор қилди. Бу орқали нафақат айбланувчиларнинг хатти-ҳаракатлари, балки шу кунга қадар олиб борилган тергов органлари фаолиятининг қонунийлиги ҳам оммавий таҳлил қилинади.

Суд жараёнидан нималарни кутиш мумкин?

Буларнинг барчасини ҳисобга олган ҳолда, суд жараёни қандай кечишини олдиндан айтиш қийин. Жуда кўп омиллар ноаниқлигича қолмоқда ва тергов йиллари давомида жуда кўп тушунарсизликлар йиғилиб қолган.

Нафақат судда аслида кимлар иштирок этиши, балки қайси далиллар охир-оқибат қабул қилиниши ва уларга қандай аҳамият берилиши ҳам ноаниқ. Шунингдек, суд жараёнларининг узоқ давом этиши ва кўплаб процессуал босқичлар унинг ҳуқуқий баҳоланишига қандай таъсир қилади, деган савол очиқ қолмоқда.