Электр ва газ тарифлари нега ошмоқда?

2026 йил 1 июндан Ўзбекистонда электр энергияси ва табиий газ учун янги тарифлар жорий этилади. Ҳукумат қарори билан айрим истеъмолчилар учун нархлар оширилмоқда, аҳоли учун эса табақалаштирилган тариф тизими сақлаб қолинмоқда.

Электр ва газ нархининг ошиши аҳолининг кундалик харажатларига бевосита таъсир қиладиган оғриқли масала. Бироқ бу жараённи фақат оддий қимматлашув сифатида баҳолаш етарли эмас. Глобал энергетика бозоридаги босим, ички талабнинг ортиши, эскирган инфратузилма ва субсидия юкининг оғирлашуви энергия нархларини қайта кўриб чиқишни заруратга айлантирмоқда.

Янги тарифлар нималарни назарда тутади?

Ҳукуматнинг 2026 йил 15 майдаги 243-сон қарори билан электр энергияси ва табиий газнинг янги тарифлари тасдиқланди. Унга кўра, 1 июндан I ва II гуруҳ истеъмолчилари учун электр энергиясининг 1 кВт соати 1 минг 100 сўм этиб белгиланади. IV гуруҳ истеъмолчилари учун ҳам тариф 1 кВт соат учун 1 минг 100 сўмни ташкил этади.

Бу ерда “гуруҳлар” деганда истеъмолчилар тоифаси назарда тутилади. Яъни электр энергиясидан ким ва қандай мақсадда фойдаланишига қараб тарифлар фарқланади. Оддий хонадонлар, яъни аҳоли III гуруҳ истеъмолчилари ҳисобланади. Шу сабабли аҳоли учун табақалаштирилган тарифлар сақлаб қолинган.

Аҳоли учун электр нархи қандай бўлади?

Овқат тайёрлаш учун марказлашган ҳолда электр плиталар билан жиҳозланган кўп квартирали уйлар ва ётоқхоналарда яшовчи аҳоли учун 200 кВт соатгача истеъмол 325 сўмдан ҳисобланади. 201 кВт соатдан 500 кВт соатгача бўлган қисм учун 450 сўм, 501 кВт соатдан 1 000 кВт соатгача бўлган қисм учун эса 550 сўм тариф қўлланади.

Қолган маиший истеъмолчилар учун эса 200 кВт соатгача электр энергияси 650 сўм, 201 кВт соатдан 500 кВт соатгача 900 сўм, 501 кВт соатдан 1 000 кВт соатгача 1 минг 100 сўм этиб белгиланмоқда.

Муҳим жиҳат шундаки, табақалаштирилган тарифда бутун истеъмол бир хил нархда ҳисобланмайди. Масалан, хонадон 250 кВт соат электр ишлатса, 250 кВт соатнинг ҳаммаси 900 сўмдан эмас, дастлабки 200 кВт соати 650 сўмдан, қолган 50 кВт соати эса 900 сўмдан ҳисобланади.

Газ бўйича ҳам табақалаштирилган тартиб сақланади

Табиий газ бўйича барча истеъмолчилар учун, алоҳида тоифалардан ташқари, 1 куб метр газ нархи 2 минг сўм этиб белгиланмоқда. Автомобилларга газ тўлдириш компрессор шохобчалари учун эса тариф 1 куб метр учун 2 минг 750 сўмни ташкил этади.

Аҳоли учун табиий газ тарифлари ҳам табақалаштирилган тартибда сақланади. Иситиш мавсумида ойига 500 куб метргача, бошқа мавсумларда эса 100 куб метргача истеъмол учун 1 куб метр газ 1 минг 100 сўмдан ҳисобланади. Бу меъёрдан юқори истеъмол учун эса юқорироқ тарифлар қўлланади.

Нархлар нега ошмоқда?

Электр энергияси ва табиий газ тарифларининг оширилиши биргина ички қарор билан боғлиқ эмас. Сўнгги йилларда жаҳон энергетика бозори энг мураккаб даврлардан бирини бошдан кечирмоқда.

2021–2022 йиллардаги энергетика инқирози бу жараённинг қанчалик кескин бўлиши мумкинлигини кўрсатди. Европада газ нархлари тарихий юқори даражага чиқди, айрим мамлакатларда электр энергияси қиймати бир неча баробарга ошди. Кейинги йилларда бозорда маълум барқарорлашув кузатилган бўлса-да, нархлар инқирозгача бўлган даражага тўлиқ қайтмади.

Европа комиссияси маълумотларига кўра, инқироз давридаги энг юқори нуқталардан кейин нархлар пасайган бўлса-да, Европада саноат учун газ ва электр энергияси нархлари ҳали ҳам Европа Иттифоқининг асосий савдо ҳамкорларига нисбатан 2–4 баробар юқори. Бу эса айниқса энергияни кўп истеъмол қиладиган саноат тармоқларининг рақобатбардошлигига босим ўтказмоқда.

Демак, энергия нархларининг ошиши вақтинчалик ҳолат эмас, балки глобал энергетика тизимидаги чуқур ўзгаришларнинг натижасидир.

Яқин Шарқ омили нарх босимини кучайтирмоқда

Энергия бозоридаги беқарорликни кучайтираётган яна бир муҳим омил Яқин Шарқдаги можаролардир. Мазкур ҳудуд жаҳон нефть ва газ таъминотида стратегик аҳамиятга эга бўлиб, айниқса Ҳормуз бўғози орқали ўтадиган юк оқимларидаги ҳар қандай узилиш глобал нархларга бевосита таъсир қилади.

Халқаро энергетика агентлиги маълумотларига кўра, Яқин Шарқдаги энергетика инфратузилмасига ҳужумлар ва Ҳормуз бўғози орқали танкерлар ҳаракатидаги чекловлар фонида 2026 йил март ойида глобал нефть таъминоти кескин қисқарган. Агентлик буни глобал нефть бозоридаги энг йирик узилишлардан бири сифатида баҳолаган.

Жаҳон банки ҳам Яқин Шарқдаги уруш энергия нархларига кучли босим ўтказаётганини қайд этган. Банк прогнозига кўра, 2026 йилда энергия нархлари 24 фоизга ошиб, Россиянинг Украинага бостириб киришидан кейинги энг юқори даражага чиқиши мумкин.

Ўзбекистон ҳам бу жараёндан четда эмас

Бундай шароитда энергия нархларини сунъий равишда паст даражада ушлаб туриш тобора қимматга тушмоқда. Чунки паст тарифлар бир томондан аҳолига қисқа муддатли енгиллик беради, лекин бошқа томондан энергетика тизимига инвестиция киритиш имкониятини камайтиради. Тармоқлар эскиради, йўқотишлар кўпаяди, ишлаб чиқариш қувватлари етишмайди ва охир-оқибат тақчиллик хавфи кучаяди.

Шу сабабли энергия нархларининг босқичма-босқич оширилиши фақат бюджет тушумларини кўпайтириш масаласи эмас. Асосий мақсад — энергетика тизимини молиявий жиҳатдан барқарор қилиш, янги қувватлар қуриш, тармоқларни янгилаш ва узлуксиз таъминотни кафолатлашдир.

Субсидия юки ҳам муҳим омил

Агар тарифлар реал харажатларни қопламаса, фарқни давлат бюджети ёпишга мажбур бўлади. Бу эса бошқа муҳим соҳалар — таълим, соғлиқни сақлаш, йўл қурилиши ёки ижтимоий ҳимоя учун ажратилиши мумкин бўлган маблағларнинг энергетика субсидияларига йўналтирилишига олиб келади.

Натижада ҳам давлат бюджетига юк ортади, ҳам энергетика тизими ўзини ўзи ривожлантириш имкониятидан маҳрум бўлади.

Нархларни оширишнинг яна бир муҳим сабаби энергиядан оқилона фойдаланишни рағбатлантиришдир. Жуда арзон электр ва газ кўпинча тежамкорлик маданиятини шакллантирмайди. Исроф кучаяди, тармоққа юклама ортади, қиш мавсумида тақчиллик хавфи пайдо бўлади.

Тарифлар босқичма-босқич бозор ҳақиқатига яқинлашгани сари истеъмолчилар ҳам энергияни тежашга, замонавий ускуналардан фойдаланишга ва ортиқча сарфни камайтиришга интилади.

Нархлар ошиши эҳтиёжманд қатламга оғир тушмаслиги керак

Нархлар оширилаётганда энг муҳим масала ижтимоий адолатдир. Яъни тариф ислоҳоти аҳолининг эҳтиёжманд қатламларига оғир тушмаслиги керак. Шу сабабли Ўзбекистонда энергия харажатлари бўйича компенсация механизми жорий қилинган.

Вазирлар Маҳкамасининг 2024 йил 16 апрелдаги 204-сон қарорида аҳоли учун электр энергияси ва табиий газ истеъмолининг базавий меъёрлари белгиланган. Унга кўра, электр энергияси учун бир ойлик базавий меъёр 200 кВт соат, табиий газ учун эса иситиш мавсумида 500 куб метр, бошқа мавсумда 100 куб метр этиб белгиланган.

Шунингдек, қарорда эҳтиёжманд оилаларга компенсация бериш тартиби ҳам назарда тутилган. Компенсация — табиий газ ва электр энергияси истеъмоли учун базавий меъёр доирасидаги ҳамда базавий меъёрдан ошган нархлар ўртасидаги фарқни республика бюджети ҳисобидан қоплаш учун ажратиладиган маблағдир.

Мазкур тартибга кўра, “Ижтимоий реестр”га киритилган, шунингдек, реестрга киритилмаган бўлса-да, моддий аҳволи бўйича “давлат таъминотидаги оила” ёки “камбағал оила” мезонларига мос келадиган оилаларга компенсация берилиши мумкин. Бунда оиладаги жон бошига даромад минимал истеъмол харажатларининг 1,5 баробаридан ошмаслиги керак.

Компенсация миқдори ҳам аниқ белгиланган: табиий газ бўйича иситиш мавсумида базавий меъёрдан 250 куб метргача, бошқа даврларда 150 куб метргача ортиқ фойдаланилган қисм учун, электр энергияси бўйича эса базавий меъёрдан ортиқ 150 кВт соатгача истеъмол учун фарқ қоплаб берилади.

Энергия нархларининг ошиши оғир, аммо зарур қарордир. Чунки бугун тарифларни иқтисодий асосланган даражага олиб чиқмаслик эртага янада катта муаммоларни келтириб чиқариши мумкин: электр таъминотидаги узилишлар, газ босимининг пасайиши, инфратузилманинг тезроқ эскириши ва инвестициялар камайиши.