АҚШ Федерал захира тизимини қарийб 19 йил бошқарган Алан Гринспен вафот этди
Бир пайтлар дунёнинг энг нуфузли марказий банкираларидан бири сифатида эътироф этилган Алан Гринспен 100 ёшида ҳаётдан кўз юмди. У бошқарган давр АҚШ иқтисодиётининг узоқ муддатли ўсиши билан бирга, кейинчалик глобал молиявий инқирозга олиб келган сиёсатлар ҳақидаги баҳслар билан ҳам тарихда қолди.
АҚШ Федерал захира тизимининг собиқ раиси Алан Гринспен 22 июнь куни 100 ёшида вафот этди. Унинг рафиқаси Андреа Митчеллнинг маълум қилишича, иқтисодчи ўз уйида Паркинсон касаллиги асоратлари оқибатида ҳаётдан кўз юмган.
Гринспен 1987 йил августидан 2006 йил январигача АҚШ Федерал захира тизимига раҳбарлик қилган. Қарийб 19 йил давом этган фаолияти билан у ташкилот тарихидаги энг узоқ ишлаган раҳбарлардан бирига айланган.
У дастлаб Рональд Рейган томонидан лавозимга тайинланган, кейинчалик эса президентлар Жорж Буш, Билл Клинтон ва Жорж Буш томонидан қайта тайинланган. Шу тариқа Гринспен республикачилар ва демократлар бошқаруви даврида ҳам АҚШ пул-кредит сиёсатининг марказий фигураси бўлиб қолган.
Иқтисодий ўсиш даврининг “маэстро”си
Гринспен раҳбарлиги даврида АҚШ иқтисодиёти 1991 йил мартдан 2001 йил мартгача узлуксиз ўсди. Ўша пайтда бу мамлакат тарихидаги иккинчи энг узоқ иқтисодий ўсиш даври эди.
1990 йилларнинг ўрталарида меҳнат унумдорлигининг ошиши инфляцияни чеклаб туришини олдиндан англагани унинг энг муваффақиятли қарорларидан бири сифатида баҳоланган. Инфляция хавфи юзасидан фоиз ставкаларини кескин ошириш талабларига қарамай, Гринспен иқтисодиётнинг юқори суръатларда ўсишига имкон берган.
Бу сиёсат иш билан бандлик ва иқтисодий фаолликнинг ошишига хизмат қилиб, унга иқтисодий «маэстро» мақомини олиб келган.
Гринспен 1987 йилги «Қора душанба» фонд бозори инқирозидан атиги икки ой олдин лавозимга киришган эди. Бозордаги кескин қулашдан сўнг молия тизимига ликвидлик тақдим этиш тўғрисидаги тезкор қарори ваҳимани юмшатган ва кейинчалик бундай инқирозларга қарши курашнинг намунавий усулларидан бири сифатида кўрилган.
Унинг раҳбарлиги даврида АҚШ Федерал захира тизими 1990–1991 йиллардаги рецессия, Осиё ва Россиядаги молиявий инқирозлар, 2000 йилдаги дотком компаниялари акциялари қулаши ҳамда 2001 йил 11 сентябрь терактларидан кейинги иқтисодий беқарорликка қарши чоралар кўрган.
Обрўси молиявий инқироздан кейин пасайди
Бироқ Гринспен фаолиятига берилган баҳо 2007–2009 йиллардаги глобал молиявий инқироздан кейин кескин ўзгарди.
Танқидчилар унинг узоқ вақт давомида нисбатан паст фоиз ставкаларини сақлаб тургани уй-жой нархлари пуфагининг шаклланишига ёрдам берганини таъкидлаган. Гринспен молия бозорларини енгил тартибга солиш тарафдори бўлган ва банклар ўз манфаатларини ҳимоя қилиш учун ҳаддан ташқари хавфли қарорлардан тийилади, деб ҳисоблаган.
Аммо уй-жой бозорининг қулаши ва банк тизимидаги муаммолар бу қарашнинг хато эканини кўрсатди.
2008 йилда АҚШ Конгрессидаги чиқишида Гринспен молия институтларининг ўз манфаатлари уларни ҳалокатли таваккаллардан ҳимоя қилади, деган тахмини нотўғри чиққанидан «ҳайратда» қолганини тан олган.
Шунга қарамай, иқтисодчилар унинг меросига бир томонлама баҳо бериш қийинлигини қайд этади. Айрим мутахассисларга кўра, Гринспен инқирозгача ҳаддан ташқари улуғланган бўлса, кейинчалик барча муаммолар учун асоссиз равишда ягона айбдорга айлантирилган.
Мусиқадан иқтисодиётгача
Алан Гринспен 1926 йил 6 мартда Нью-Йорк шаҳрида туғилган. Унинг дастлабки қизиқиши иқтисодиёт эмас, мусиқа бўлган. У Жуиллиард мактабида кларнет чалишни ўрганган ва бир муддат профессионал оркестрда саксофончи сифатида фаолият юритган.
Кейинчалик у Нью-Йорк университетида иқтисодиёт бўйича таҳсил олган. АҚШ Федерал захира тизимига раҳбарлик қилишидан аввал президент Жеральд Форд маъмуриятида Иқтисодий маслаҳатчилар кенгашига раислик қилган ҳамда хусусий иқтисодий консалтинг компаниясини бошқарган.
Гринспен мураккаб ва эҳтиёткор нутқ услуби билан ҳам танилган. Унинг баёнотларидаги ҳар бир ибора инвесторлар ва иқтисодчилар томонидан синчковлик билан таҳлил қилинган. У бу услубни ҳазил билан «Фед тили» деб атаган.
Алан Гринспен АҚШ иқтисодиётининг ўнлаб йиллик ривожланишига сезиларли таъсир кўрсатган, бир вақтнинг ўзида ҳам юксак эътироф, ҳам кескин танқидларга учраган марказий банкир сифатида тарихда қолади.
